Eski Cumhurbaşkanlarımızdan ve Başbakanlarımızdan İsmet İnönü’nün hatıraları “İsmet İnönü Hatıralar” adıyla kitap olarak Sabahattin Selek tarafından yayıma hazırlanmış, Birinci Basımı Ağustos 2006’da Ankara’da Bilgi Yayınevi tarafından yapılmıştır.
Dört bölümden oluşan kitap 631 sayfa metin ve 46 sayfa da Fotoğraflar bölümü bulunmaktadır.
Bu kitapta “Atatürk’le Tartışmalarımız” “Yılların Yorgunlu
ğu” başlığı altında “Hatay Meselesi”ni şöyle anlatılıyor İsmet İnönü: “36 senesi ve 37 başı, olayların gittikçe birikerek yorgunluk ve gerginliğin artmış olması devridir.
Türlü meselelerden Atatürk ile aramızda münakaşa çıkmıştır. Bunların büyüğü Hatay meselesinde oldu. Hatay meselesinde, Hatay’da Türklerin içinde bulunduğu hayatın tahammülsüzlüğü ve Fransızların, Suriyelilerin Hatay meselesinde gösterdikleri olumsuz siyaset Atatürk’ü daima meşgul ediyordu. Fakat bir anda patlama şeklinde günün acil meselesi oldu. Muhitinde, yakınlarında, hatta hemşiresinde bile örneğini gösteren büyük bir hassasiyet başlamıştı. Hatay’da vaziyetin devamı artık mümkün olamayacağı kanaati yayılıyordu ve akşama sabaha bir büyük hareket olacakmış gibi bir hava yayılmıştı.
Hatay meselesindeki bu her an patlama havası ve her an büyük bir hareketin başlayacağı intibaı, Atatürk’ten geliyordu.
Suriye hududunda münasebetlerimiz daima şikâyet konusuydu. Hatay’da Fransız idaresinden son zamanlarda şikâyetler çok artmıştı. Atatürk bütün bu hadiseler bir araya gelince Hatay meselesini artık halletmek zamanı geldiğine hükmediyor ve birdenbire büyük tezahürat şeklinde bu mesele ortaya atılıyor. Dışişleri gece gündüz Hatay meselesi ile meşgul oluyor ve nihayet Fransa Hükümeti nezdinde teşebbüse geçerek bu meselenin bir an evvel halledilmesinin, iki memleket ve halk arasında huzurun tesisi için acele bir mahiyet taşıdığı bildiriliyor.
Bu şartlar altında Hatay meselesinden Fransızlarla aramız açıldı. Tabiatıyla açıldığından itibaren uzun bir müzakere devri başladı. Hatay’da bir neticeye varmak ve uzun müzakere devrini kısaltmak için Atatürk, her gün sabırsızlanıyor, hadiseyi yakından takip ediyordu. Bu esnada (36-37 seneleri), Hitler’in Avrupa’da artık tutumu tamamıyla belli olmuş bir durumdaydı. Avrupa’da herkes ittifaklar peşinde, gelecek büyük hadiselere karşı tedbirler aramakla meşgul bulunuyordu. Yine bu esnada Fransızlarla Ruslar arasında münasebetlerin çok yakınlaştığı ve evvelce olduğu gibi bir ittifaka doğru süratle ilerledikleri ve belki de tahakkuk ettirdikleri söyleniyordu. Umumi siyasi ortamın bu durumunda, biz de Hatay meselesini ele almıştık.
Bir aralık Atatürk’ün halinden bir askeri müdahale ile emrivaki yapmak fikri geçtiğini fark ettim. Kendisi ile bu meseleyi görüştüğüm gibi, Erkânıharbiyeyi Umumiye Reisi Fevzi Paşa ile de görüştüm. Hatay’daki meselede haklarımızı tatbik sahasına koymak için bir netice alabilirdik, almak için çalışabilirdik, fakat her siyasi teşebbüsü bir tarafa bırakarak bir askeri hareketle emrivaki yapmak şeklini mahzurlu buluyordum. Kesin olarak vaziyet aldım. Ne yapabilir Fransızlar? Hiçbir şey yapacak halde değiller fikri ileri sürülüyordu.
Evet, Fransızlar Suriye’deki mevcutları itibariyle hiçbir şey yapacak halde değiller, fakat sadece harp ilan edilmesi bile, bizim memleketimizi büsbütün yeni bir siyasi ortam içine atardı. Avrupa’da gelişmekte olan büyük siyasi olaylar sebebiyle kendi imkânlarımızı, durumumuzu birdenbire muayyen bir meseleye bağlamış oluruz ihtimalini, ciddi bir sakınca olarak görüyordum.
Fevzi Paşa’dan rica ettim, bana yardım etmesini söyledim. Nihayet, Atatürk İstanbul’da son gösterişli hareketleri yaptıktan sonra Ankara’ya dönerken yolda kendisi ile Eskişehir’de görüştüm. Uzun boylu tekrar anlattım. Bir askeri hareket şıkkına girmenin mahzurlu olacağına onu ikna etmeye çalıştım ve muvaffak oldum. Uzun boylu dinledi. Böyle bir hareket yapmayacağını, yaptırmayacağını söyledi.
Bir İstanbul dönüşünde hatırlıyorum. Atatürk Konya Ereğli’sine kadar trenle gitmişti. Ereğli’deki davranışlar, Hatay meselesinin böyle bir askeri darbe mahiyetinden, ihtimalinden çıkıp sükûnetle ilerlemesi ve sükûnetle hallinde ileri bir safhanın ümitlerinin başladığı zamandır. Hatay meselesinde böyle büyük bir buhrandan, hem hükümet olarak, hem de şahsen kendim geçmiş bulundum. Neticede Atatürk, teşebbüsünü başarı ile bir sonuca vardırdı. Fransızlar Hatay’a kuvvetimizin girmesine ve Hatay’ın istiklalini kabul etmeyi istidat gösterdiler ve nihayet bu şekilde Hatay meselesi 1937’de kesin olarak bir neticeye bağlanmış oldu. Atatürk’ün Hatay teşebbüsü, bu suretle esaslı bir adım mahiyetinde başarıya ulaştı. Vaktinden evvel tamir edilmez şeklinde münasebetlerin bozulması ve Fransızlarla aramızda harp çıkması ihtimali bertaraf edilmiş olarak başarılı bir hüviyet kazandı.
Hatay, daha Garp Cephesinde taarruzdan evvel Fransızlarla itilaf yapılırken, hudutlar tashih olunurken, Fransızlarla ciddi bir münakaşa konusu olmuştur. Orada evvela Hatay’ın hudut içine alınması ve sonra da herhalde Türkler için daha olumlu özel bir siyasi idare, yani istiklal ifade eden bir idare temin olunabilmesi için çok emek sarf olunmuştur. Vakit vakit Ankara İtilafnamesinin Hatay yüzünden kesilmesi ve Fransızlarla sulh olmaması ihtimali bile göze alınmıştır. Bu safhaları Atatürk bana cephede anlatırdı, cephede bilgi verirdi ve Hatay yüzünden Fransızlarla itilafın bir neticeye varmaması ihtimalinden yakınırdı. Ben de kendisine, İstiklal Harbinin o devirde Gaziantep ve Adana’yı behemahal kurtarmanın, harbin ondan sonraki cereyanı için bize çok faydalı olacağını, meseleyi bu şekilde bırakarak her şeyin zaten büyük zaferin neticesine bağlı olacağını, o zaman için iyi bir hazırlık yapılacağını söylerdim.
Gaziantep ile Adana’yı kazanarak ve Hatay ile ilişkisini kabul ettirerek bir itilafa varılmasının, Garp Cephesindeki savaş için faydalı olacağı mütalaasında bulunurdum. Yani Fransızlarla itilaf yapılması için gayret sarf etmenin, harbin neticesi için lüzumlu olduğunda birleşiyorduk.
Atatürk ile son Hatay münakaşası, itilaf esasında kendi yazdıklarından benim anladığıma göre, daha ziyade etrafından geliyordu. O zaman her ne söylenirse Fransızların her şeyi kabul etmeye hazır olduklarını tahmin edenler vardı. Zaten siyasi anlaşmalarda, o siyasi anlaşmanın istinat ettiği askeri zaferin değerini ölçmekte, daima mübalağa ediciler bulunacaktır. Büyük siyaset adamları, büyük askerler her askeri zaferin gerçek değeri olan ölçü ne ise, onu tayin etmekte ve onu almak için gayret sarf etmekte özel maharetleri olan insanlardır.
Atatürk’ün Hatay konusunda, İstiklal Savaşında değil, 1936-37’de çok münakaşa ettik. Uzun sürdü. Ve belki o zaman bir askeri hareket yapsaydık, daha isabetli olurdu, daha iyi olurdu fikri onda kalmış olacaktır. Ama bunun işaretini, izini hiçbir zaman göstermedi.” (s. 540, 541, 542)
Mustafa Kemal Atatürk “Hatay benim şahsi meselemdir.” ve “40 asırlık Türk yurdu düşman elinde esir kalamaz” diyerek Hatay konusunda bu kadar duyarlı, ısrarcı, kararlı duruşu ve davranışı olmasaydı, bu kararlılığını da dışarıya yansıtmasaydı Hatay davası böyle sonuçlanabilir miydi diye de sormak ve düşünmek gerekir.
Bu bölümün sonunda İsmet İnönü, Atatürk’le beraber çalışmaktan ayrılışını da şu şekilde anlatıyor:
“Atatürk ile beraber çalışmaktan son ayrılma olayının tafsilatı bu. Sebepleri söyledim. Birikmiş sebepleri söyledim. Bunların hepsinin üstünde olan temel sebep, biraz evvel de işaret ettiğim gibi bendeki yorgunluk ve uzun müddet beraber çalışmaktan mizaçlarınız arasında vakit vakit hasıl olan tartışmaların, çekişmelerin verdiği netice bu. Bunu tabii bir netice olarak almak lazımdır.” (s. 547)
