
“Ataç’ın Sözcükleri” adlı kitap, Yılmaz Çolpan tarafından hazırlanmış, Türk Dil Kurumu Tanıtma Yayınları’ndan 1963 yılında çıkmış olup 116 sayfadır. Önce Nurullah Ataç’ın yazılarında kullandığı uyduruk kelimeler ve hangi kelimeye karşılık geldiği verilmiş, sonraki bölümde de uydurulan kelimeler örnek cümlelerle verilmiştir.
Kitapta kelimeler ve karşılıkları alfabetik sıralamaya göre düzenlenmiştir. Nurullah Ataç’ın Ulus, Yeni Ulus, Son Havadis, Cumhuriyet, Memleket gazeteleri, Ülkü, Türk Dili, Pazar Postası, Varlık, Yenilik, Seçilmiş Hikâyeler, Yarın Pazar dergilerinde yazdığı yazılarda kullandığı/uydurduğu/uydurulan yeni kelimeleri ve karşılıklarını aşağıya alıyorum. Aşağıya aldıklarım bugün kimsenin bilmediği ve halkın kullanmadıklarıdır. Kitapta geçen uydurulan kelimelerin çok büyük bir bölümü bugün hiç kullanılmıyor. Uydurulan kelimelerin benimsenmediği görülüyor. Halkın benimseyerek kullandığı kelimeler dili oluşturur. Zorlamayla, dayatmayla dil oluşmaz. Yaşayan kelimelerin yerine uydurulan kelimeler tutmuyor. Bugün görüyoruz ki uydurulan kelimelerin çok azı toplum tarafından benimsenmiştir.
*
Kitabı yayıma hazırlayan Yılmaz Çolpan tarafından yazılan Önsöz’de şu yazıyor:
“Ataç’ın Öz-Türkçe’ye ilgilenmesi, yazılarını yabancı tilciklerden ayıklayıp arı Türkçe’ye özenmesi, oldukça yenidir. Buna aşağı yukarı 1944’ten sonra başlamış, kimi yazılarında tek tük Öz-Türkçe sözcükler kullanmağı denemiştir. Daha sonra bu işe büsbütün gönül vermiş, ölümüne değin, gücü yettiğince bu tutumunu bırakmamıştır. Ataç, bu ülküye bağlanışının nedenlerini, daha 1947’lerde, şöyle açıklıyor:
“Önce konuşma diliyle yazmağa özendim... Konuşma dilini sevdiğim için çokluğun, kamunun konuşurken kullandığı kelecileri de severdim, bizim midir, elin midir, pek aramazdım... Sonradan anladım yanıldığımı... Gurbet, hasret, sıla kelecilerinin bize bir sıcak geldiği doğrudur; ancak o sıcaklık onların kendilerinde değil, karıştıkları sözlerdedir. Gurbet yerine yad il, hasret yerine özlem, sıla yerine, ne bileyim? evimiz, yurdumuz, ocağımız deyince o sıcaklığı yitirmiş mi oluyoruz?.. Sıcaklık konuşmamızda, yazılarımızda kullandığımız kelecilerde değil, onların karıştığı dokudadır... Konuşma dilimizin sıcaklığı kelecilerde olmadığını anladım. Bir yandan da dilimizin öz köklerine dönmesi gerektiğini anlamıştım... Direneceğim bu yolda: şey’i, kadar’ı, nasıl’ı bile kullanmadan, yalnız Türkçe kelecilerle yazmağa çalışacağım. Gene de yazılarımda yabancı keleciler bulunuyorsa, bilisizliğimdendir, onları Türkçe sanıp da kullanmışımdır; göstersinler, onları da bırakırım.” (“Neden Böyle yazıyorum?”-Aralık 1947-Ülkü).
Ataç’ın Türk dilinin arılaşmasına verdiği emeğin ürünlerini topluca ortaya koymak için onun yazılarında kullandığı sözcüklerin bir küçük sözlüğünü yapmağı düşündüğümüz zaman her şeyden önce Ataç’ın şimdi andığımız bu görüşüne uygun davranmağı amaç edindik. Böylece, Ataç’ın yazılarını tararken bulduğumuz sözcüklerin yalnızca hangi yabancı sözcüğe karşılık olarak kullanıldığını belirtmekle yetinmeyip, her sözcüğü kullanıldığı tümce içinde vermeğe çalıştık.”
*
Türkçede kullanılan ve herkesin bildiği kelimeler ile bu kelimelere karşılık gelen uydurulmuşları alfabetik sıraya göre aşağıdadır.
A
acayip: tanmalı, adalet: tüze, adese: mercek, âdet: alışkı, ahlâk: ak-töre, sağ-töre, ahlâkî: törel, akıllı: ukuşlu, an: kapı, anahtar: açkı, asil: aksoy, askerî hekim: sü atasağun, atom: bölünsüz, avukat: özge-ağzı, ayna: gözgü
*
B
basit: yalınç, beyit: üycük, bülbül: sanduvaç
*
C
câhil: bilisiz, can: tın, cariye: karavaş, cehennem: tamu, cep: yancık, cesur: batır, ceza: kıyın, ciddî: saldam, cilt: ötük, coğrafya: yer-çizim, cüz: tike
*
Ç
çarşı: satıca, çirkin: iyemsiz, yımızık
*
D
dâhi: öke, daima: tellim, dans etmek: siğenmek, dava: aranç, güdek, yarışık, defter: betlek, deha: ögelik, ders: öğrence, devlet: durul, devlet adamı: durulman, devlet tiyatrosu: durul görmüğü, dikkat: abay, din: bağlanç, duvar: söyük, düşman: yağı
*
E
elbette: öğseyin, üsbeki, eylül: ilkgüz
*
F
fakülte: kol, ocak, fayda: ası, fedakârlık: yoluğ, fenalık: esizlik
*
G
gazete: günce, günlük, genel: hepil, hepsil
*
H
haber: salkı, hafta: yidgün, hak: bayık, tüzce, hapis: kışı, haramî: uğru, harf: ücük, harika: şaşak, haset: günü, hassasiyet: duyganlık, hatip: aytaç, hava: kalık, hayal: kurunç, hayalet: görüpsü, hayran etmek: tansıklatmak, hayranlık: tansıklık, hayvan: ılkı, tınlı, hazır: anık, haziran: kirez ayı, hece: usuk, hekim: atasağun, sağın, her: değme, hırsız: uğru, hidayete ermek: gönmek, hile: al, hitap: ayıtma, hukukçu: tüzemen, tüzeci, husumet: yağılık
*
İ
içtimaî sınıf: satıç, iftira: çıltak, ilâç: iyir, imlâ: sağ yazı, irtica: kaytaklık, istifade etmek: aşılanmak, ithaf etmek: sunutlamak, itiraf etmek: bilinmek, kirtkinmek, izin: boşuğ
*
K
kabahat: ağdık, kadim: uzağı, kâğıt: sazın, kalem: yazak, karar: uğum, kelime: keleci, tilcik, kıskançlık: günü, kibar: selik, kule: dinek, kusur: ağdık, kül: tüm
*
L
lâmba: ıştın, lânet: ilenç, kargış, lütuf: kayra, lüzumsuz: ısız
*
M
madde: özdek, makale: betke, makam: orun, mal: varım, mâna: yoru, mantık: eseme, usama, manzara: görey, görü, manzum: köğlü, mart: döl, masa: tirge, masal: düzme, ertek, mekân: uzay, memur: görevmen, menfaat: ası, merak etmek: ılgımlanmak, merkez: özek, mevsim: yılçağı, mısra: köğük, musiki: komuğ, müessese: kurağ, müjdeci: şüyüncü, müthiş: yılınç
*
N
namaz: yükünç, nimet: gönüç, günüç, nokta: dıka
*
P
papağan: kakavan, parça: süyün, parti: bölem, pazar: satak, pehlivan: büke, pencere: güngöre, perde: gerelti, polis: yasavul, politika: yurt-yönetimi
*
R
rağmen: tapa, rahip: tanrıgan, toyun, rastlamak: tuşmak, razı olmak: eremlemek, refah: genlik, renk: boyak, resim: bediz, okşaş, ressam: bedizci
*
S
saat: uçur, sabahleyin: irteleyin, sabır: çıdam, sahife: bet, betin, üz, sakat: igcil, sanat: dörüt, törüt, sanatkâr: dörüt eri, dörütmen, törütmen, satır: çizek, saz: çöğür, sebat: direşme, sebep: ep, uç, yüz, sersem: sanbılak, sıfat: katımca, katkı, san, silâh: savut, sinema: kinema, siyaset: yurt-yönetimi, sokak: oram
*
Ş
şarap: sücü, şarkı: ırlam, ırlama, şaşırmak: tanmak, şehir: balığ, şeytan: yayık, şiir: aydık, yır, şubat: gücük, şüphe: küşüm, sizin
*
T
tahmin: tasın, tahrik etmek: devindirmek, takdim: öneltme, tamamlamak: tükelemek, tarih: gündemeç, tehdit etmek: yağınlamak, tehir: ardaltma, telâş: yelme, tembellik: ermegülük, temel: koyuk, özek, tercüman: dilmaç, tevazu: küçüklenme, tıp: sağınlık, tıpkı: çıkla, tiyatro: görmük, trafik: geç-gör, türkü: yırlam
*
U
ufuk: çevren, görcek, universite: bilim-yurdu, uzuv: buvum
*
Ü
üstâd: önüt
*
V
vakit: öy, vapur: buğulu, vefâsız: durasız, vezin: köğ, vicdan: bulum, bulunç, vücut: yeni, yin
*
Y
yani: söydeşi
*
Z
zaaf: enezlik, zaman: öy, öylek, zarar: dokunca, zaruret: gücem, kısıklık, zaten: dibelik, zayıf: enez, zengin: bay, ziynet: bezek, zorla: gücün


