Atatürk çok yönlü bir insandır. Asker yönü ile cephelerde savaşan bir komutan, bir milletin kurtuluşu için çalışmış bir lider, yeni bir anlayışla kurduğu devletin başı olarak yaptığı inkılaplarla yenilikçi bir devlet adamı, ülkeye kazandırdığı kurumlarla hedefini gerçekleştiren bir icraatçı siyaset adamı, çok okuyan ve yazan bir kültür insanıdır.
“Kemiklerimin babası Ali Rıza, duygularımın babası Namık Kemal, fikirlerimin babası Ziya Gökalp” diyen Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ilkeleri doğrultusunda ülkeye yaptıkları ve kazandırdıklarını şöyle sıralayabiliriz:
Cumhuriyetçilik: Halkın kendi kendisini yönetmesidir. Halkın kendi huzur ve güvenini sağlayacağına inandığı kişileri seçme hürriyetidir. Saltanat kavramının yıkılması ve milli iradeye dayalı devlet düzeninin gerçekleştirilmesidir. Tebaanın yerini yurttaşın almasıdır.
Atatürk, cumhuriyet hakkında şunları söylüyor: “Cumhuriyet rejimi demek, demokrasi sistemi ile devlet şekli demektir.”, “İrade ve egemenlik milletin tümüne aittir ve ait olmalıdır.”, “Cumhuriyet, yüksek ahlaki değer ve niteliklere dayanan bir idaredir. Cumhuriyet fazilettir...”, “Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir.”
Bu konudaki icraatları:
23 Nisan 1920 TBMM’nin açılışı.
1 Kasım 1922 Saltanatın kaldırılması.
29 Ekim 1923 Cumhuriyet’in ilanı.
1921 ve 1924 Anayasalarının hazırlanması.
3 Nisan 1930-5 Aralık 1934 Kadınlara seçme ve seçilme hakkının tanınması.
*
Milliyetçilik: Atatürk büyük bir Türk milliyetçisidir. Her söyleminde ve her icraatında bunu görürüz. Milliyetçilik, Türk milletinin siyasal, sosyal ve kültürel bağlamda varoluş gerekçesini ortaya koyan ilkedir. Atatürk her türlü yabancı ideolojiye karşıdır.
Atatürk, milliyetçilik hakkında şunları söylemiştir: “Biz doğrudan doğruya milliyetperveriz ve Türk milliyetçisiyiz. Cumhuriyetimizin dayanağı Türk toplumudur. Bu toplumun fertleri ne kadar Türk kültürü ile dolu olursa, o topluma dayanan Cumhuriyet de o kadar kuvvetli olur.”, “Türk milliyetçiliği, bütün çağdaş milletlerle bir ahenkte yürümekle beraber, Türk toplumunun özel karakterini ve başlı başına bağımsız kimliğini korumayı esas alır. Bu nedenle millî olmayan akımların memlekete girmesini ve yayılmasını istemeyiz.”, “Ne mutlu Türküm diyene.”
Bu konudaki icraatları:
Kuruluş felsefesi Türk milliyetçiliği olan yeni Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kurulması.
17 Şubat 1923 İzmir İktisat Kongresi’nin toplanması.
24 Temmuz 1923 Kapitülasyonların kaldırılması.
19 Nisan 1926 Kabotaj Kanunu’nun çıkarılması.
1 Kasım 1928 Yeni Türk harflerinin kabul edilmesi.
25 Şubat 1930 Türk Parasını Koruma Kanunu’nun çıkarılması.
15 Nisan 1931 Türk Tarih Kurumu’nun kurulması.
12 Temmuz 1932 Türk Dil Kurumu’nun kurulması.
1933-1945 yılları arasında 21 ayrıcalıklı yabancı şirketin millîleştirilmesi.
*
Halkçılık: Bazı sınıf ve zümrelerin ekonomik ve siyasal imtiyazlarının kaldırılmasıdır, sahipsizlerin sahibi olmaktır, çözümleri halk için, halkla beraber bulmaktır.
Atatürk, halkçılık hakkında şunları söylemiştir: “Halkçılık demek, devletin bütün kudret ve egemenliğinin halktan geldiğini, Türk camiası içinde, fert, aile ve sınıf ayrıcalığı bulunmadığını, kanun önünde herkesin eşit olduğunu ifade etmek demektir. Bu formül demokrasinin ifadesidir.”, “Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Türkiye halkına Türk Milleti denir.”, “Türkiye Cumhuriyeti halkını ayrı ayrı sınıflardan oluşmuş değil fakat kişisel ve sosyal hayat için iş bölümü itibariyle çeşitli mesleklere ayrılmış bir toplum olarak görmek esas prensiplerimizdendir.”
Bu konudaki icraatları:
30 Haziran 1921 Çocuk Esirgeme Kurumu’nun açılması.
29 Ekim 1923 Cumhuriyet’in ilanı.
1924 Ankara, İstanbul, Sivas, Trabzon, Erzurum ve Diyarbakır’da Numune Hastaneleri’nin açılması.
1925 Aşar Vergisi’nin kaldırılması.
17 Şubat 1926 Medeni Kanun’un kabulü.
27 Haziran 1928 Merkez Hıfzıssıhha Enstitüsü.
1 Kasım 1928 Yeni Türk Harfleri’nin kabulü.
3 Nisan 1930 Belediye Kanunu ile kadınlara seçme ve seçilme hakkının verilmesi.
5 Aralık 1934 Kadınlara Milletvekili seçme ve seçilme hakkının verilmesi.
1934 yılında Kılık-Kıyafet Kanunu’nun kabulü.
*
Devletçilik: Kurtuluş Savaşı’ndan ve Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluşundan sonra, memleketin en kısa zamanda kalkınması sürecinde, özellikle ekonomik alanda bireylerin yapamayacağı bazı işleri devletin üzerine alması esasına dayanır.
Atatürk, devletçilik hakkında şunları söylemiştir: “Türkiye’nin uyguladığı devletçilik sistemi 19. yüzyıldan beri sosyalist teorisyenlerin ileri sürdükleri fikirlerden alınarak tercüme edilmiş bir sistem değildir. Bu, Türkiye’nin ihtiyaçlarından doğmuş, Türkiye’ye özgü bir sistemdir. Devletçiliğin bizce anlamı şudur; kişilerin özel teşebbüslerini ve kişisel faaliyetlerini esas tutmak; fakat büyük bir ulusun ve geniş bir ülkenin bütün ihtiyaçlarını ve (bu uğurda) pek bir şey yapılmadığını göz önünde tutarak, ülke ekonomisini devletin eline almak. Türkiye Cumhuriyeti devleti, Türk vatanında yüzyıllardan beri kişisel ve özel teşebbüslerle yapılmamış olan şeyleri bir an önce yapmak istedi ve kısa bir zamanda yapmayı başardı. Bizim takip ettiğimiz bu yol görüldüğü gibi liberalizmden başka bir yoldur.”, “Bizim izlemeyi uygun gördüğümüz devletçilik prensibi bütün üretim ve dağıtım araçlarını fertlerden alarak milleti büsbütün başka esaslar içinde düzenlemek amacını güden, özel ve kişisel ekonomik teşebbüse ve faaliyete meydan bırakmayan sosyalizm prensibine dayalı kolektivizm, komünizm gibi bir sistem değildir. Özet olarak bizim güttüğümüz “devletçilik” ferdi çalışma ve faaliyeti esas tutmakla beraber, mümkün olduğu kadar az zaman içinde milleti refaha, memleketi bayındırlığa eriştirmek için, milletin genel ve yüksek menfaatlerinin gerektirdiği işlerde özellikle ekonomik alanda, devleti fiilen ilgilendirmektedir.”, “Prensip olarak, devlet ferdin yerine geçmemelidir. Fakat ferdin gelişmesi için genel şartları göz önünde bulundurmalıdır.”, “Kesin zaruret olmadıkça, piyasalara karışılmaz; bununla beraber, hiçbir piyasa da başıboş değildir.”
Bu konudaki icraatları:
Birinci ve ikinci Beş Yıllık Kalkınma Planlarının hazırlanması ve uygulamaya konulması.
26 Ağustos 1924 Türkiye İş Bankası’nın kurulması.
19 Nisan 1925 Sanayi ve Maadin Bankası’nın kurulması.
22 Mayıs 1926 Emlak ve Eytam Bankası’nın kurulması.
23 Mayıs 1927 Devlet Demir Yolları’nın devletleştirilmesi.
Ekim 1931 Merkez Bankası’nın kurulması.
3 Haziran 1933 Sümerbank’ın kurulması.
20 Haziran 1935 Etibank’ın kurulması.
30 Kasım 1937 Denizbank’ın kurulması.
Yabancıların kurduğu bazı işletmelerin millîleştirilmesi.
*
Laiklik: Din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması anlamına gelir. Laiklik bir din karşıtlığı değil aksine dinin korunması amacını taşır. Atatürk de laiklik ilkesiyle kişilerin din, ibadet ve vicdan özgürlüğünü teminat altına almak istemiştir. Laiklik ilkesinin bir önemli yanı da devlet idaresinin anayasanın yani toplumun düzenleyip yönlendiren mekanizmaların dine değil akla ve bilime dayandırılması amaçtır. Laiklik, bireylerin mensubu olduğu ya da olmadığı dine saygıyı gerektirir.
Atatürk, laiklik hakkında şunları söylüyor: “Laiklik, yalnız din ve dünya işlerinin ayrılması demek değildir. Bütün yurttaşların vicdan, ibadet ve din hürriyeti de demektir.”, “Laiklik, asla dinsizlik olmadığı gibi, sahte dindarlık ve büyücülükle mücadele kapısını açtığı için, gerçek dindarlığın gelişmesi imkânını temin etmiştir.”, “Din lüzumlu bir müessesedir. Dinsiz bir milletin devamına imkân yoktur. Yalnız şurası var ki din, Allah ile kul arasındaki bağlılıktır. Softa sınıfının din simsarlığına müsaade edilmemelidir. Dinden maddi menfaat temin edenler, iğrenç kimselerdir. İşte biz bu duruma karşıyız ve buna müsaade etmiyoruz.”
Bu konudaki icraatları:
1 Kasım 1922’de Saltanatın kaldırılması.
3 Mart 1924’de Halifeliğin kaldırılması.
3 Mart 1924’de Şer’iye ve Evkaf Vekâleti’nin kaldırılması, Diyanet İşler Başkanlığı’nın kurulması.
3 Mart 1924’de Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun (Öğretim Birliği) çıkarılması.
1924 Anayasa’sından “Devletin dini İslam’dır” maddesinin çıkarılması.
5 Şubat 1937’de Anayasaya laiklik ilkesinin girmesi.
3 Mart 1924’de Medreselerin kapatılması.
30 Kasım 1925’de Tekke, Zaviye ve Türbelerin kapatılması.
17 Şubat 1926’da Medeni Kanun’un kabulü.
3 Nisan 1926’da Maarif Teşkilatı hakkındaki kanunun kabulü.
1934 yılında Kılık Kıyafet Kanunu’nun kabulü.
*
İnkılapçılık: Atatürk’e göre inkılapçılık, ihtilalden öteye geçen bir mana içeriyordu. Dünya gerçeklerinden doğan ihtiyaçların karşılanması yolunda yönetim biçimi, yasalar ve hemen her alanda alınacak kararlar inkılapçılık ilkesi sayesinde hayata geçirilecek, topluma benimsetilecekti. İnkılapçılık yaşanan, içinden geçilen hayli güç süreçte toplumun önüne dikilen engelleri nasıl kaldırdığının örneği, mücadele metodunun adıydı.
Atatürk laiklik hakkında şunları söylüyor: “İnkılap, Türk Milleti’ni son yüzyıllarda geri bırakmış olan kurumları yıkarak yerlerine, ulusun en yüksek medeni gereklere göre ilerlemesini temin edecek yeni kurumları koymuş olmaktır.”, “yaptığımız ve yapmakta olduğumuz inkılapların gayesi Türkiye Cumhuriyeti halkını tamamen çağdaş ve bütün anlam ve görüşleriyle uygar bir toplum hâline ulaştırmaktadır.”, “Biz büyük bir inkılap yaptık. Memleketi bir çağdan alıp yeni bir çağa götürdük.”
Bu konudaki icraatları:
25 Kasım 1925’de Şapka Kanunu’nun çıkarılması.
1934 yılında Kılık-Kıyafette yapılan değişiklikler.
1 Kasım 1928’de Latin Harfleri’nin kabulü.
24 Mayıs 1928’de Latin Rakamları’nın kabulü.
26 Aralık 1925’de Hicri ve Rumi takvimin kaldırılması. Bunun yerine Miladi takvime ve uluslararası saat sistemine geçilmesi.
26 Mart 1931’de Ağırlık ve uzunluk ölçülerinin değiştirilmesi.
21 Haziran 1934’de Soyadı Kanunu’nun çıkarılması.
27 Mayıs 1935’de Hafta tatilinin Cuma gününden Pazar gününe alınması.
*
Bunların dışında;
6 Nisan 1920’de Ankara’da Anadolu Ajansı kuruldu.
5 Mayıs 1925’de Atatürk Orman Çiftliği kuruldu.
5 Aralık 1925’de Ankara Hukuk Fakültesi açıldı.
18 Kasım 1927’de Ankara Radyosu yayına başladı.
20 Mayıs 1933’de Devlet Hava Yolları kuruldu.
3 Mayıs 1935’de Türk havacılık sektörünün can damarlarından biri olan Türk Kuşu kuruldu.
2 Haziran 1935’de Maden Tetkik Arama kuruldu.
24 Haziran 1935’de Elektrik İşleri Etüt İdaresi kuruldu.
